دينى و ديگرى جنبهء علمى . دربارهء جنبهء دينى آن گفتيم كه هيچ عاملى جز دين اسلام و اعمال و اقوال پيغمبر و ائمّهء دين در آن تأثير نداشته است . اكنون براى تتميم سخن مىگوئيم كه : از زمانى كه حكومت اسلامى را بنى اميّه غصب كردند و به ظلم و تعدّى پرداختند و هر كس از اهل زهد و تقوى با آنها مخالفت كرد با حبس و شكنجه و كشته شدن مواجه گرديد ؛ عدّه‌اى به عُزلت و عبادت محض مشغول شدند . و اين زهّاد و عبّاد ، عنوانى از تصوّف دارا نبودند . تا اينكه بنى عبّاس زمام حكومت اسلامى را بدست گرفتند و بيش از پيش به ظلم و تعدّى نسبت به مسلمين پرداختند . و در نتيجهء مظالم و تعدّيات آنها زهّاد و عبّاد عصر هم بيش از پيش از اصلاح امور مسلمين نوميد گشته ، زيادتر از آنان كه در عصر بنى اميّه بودند از مردم رميده و به عبادت و گوشه‌گيرى مشغول شدند . و چون در رأس اين عدّه ائمّهء دين قرار گرفته بودند ، اين گروه به حكم همدردى ، پروانه صفت گرد شمع وجودشان جمع گرديدند . و از آنجا كه اين‌گونه اشخاص بر اثر سالها عزلت و عبادت ، با خدا و عوالم معنوى سر و كار پيدا كرده بودند ، جز به معارف و حقائق مربوط به خداشناسى و معرفة النّفس به چيز ديگرى رغبت نداشتند كه از آن منابع علم و تقوى و معارف فراگيرند . « بايَزيد » و « شَقيق » و « مَعْروف » سه شاگرد عالىرتبهء سه امام بوده‌اند و ائمّهء دين هم از افاضهء حقائق به آنها مضايقتى نداشتند . بخصوص كه سه نفر از آنان به سه امام ، اختصاص بسيار نزديك صورى و معنوى پيدا كردند : يكى از اين سه نفر بايَزيد بَسْطامى بود كه به علّت تقيّه از مخالفين ، به نام سقّائى چندين سال ملازم امام جعفر صادق عليه السّلام شد و از حقائق و معارف آن حضرت اقتباس فيض كرد . « 1 »

--> ( 1 ) عالم جامع كمالات شيخ بهاء الدّين عاملى معروف به شيخ بهائى در كتاب